Bộ máy đồng hồ quả lắc hoạt động thế nào: năng lượng, bánh răng và bộ thoát
Bên trong mỗi chiếc đồng hồ quả lắc là bốn hệ thống phối hợp nhịp nhàng: nguồn năng lượng, hệ bánh răng truyền động, bộ thoát cùng quả lắc, và hệ đánh giờ. Hiểu chúng giúp bạn chăm sóc đồng hồ tốt hơn.

Khi bạn mở cửa sau của một chiếc đồng hồ treo tường, những bánh răng đồng thau, trục thép, búa gõ và lò xo có thể trông như một mê cung. Nhưng hầu hết bộ máy đồng hồ quả lắc đều được xây dựng từ bốn hệ thống giống nhau.
1. Nguồn năng lượng: quả tạ hoặc dây cót
- Quả tạ (weight): treo trên dây hoặc xích, rơi chậm và kéo trục quay. Đơn giản, lực kéo đều. Gặp ở đồng hồ cây, Comtoise, đồng hồ cúc cu, regulator.
- Dây cót (mainspring): lá thép cuộn tròn được lên căng bằng chìa. Gọn hơn, nên phổ biến ở đồng hồ treo tường và để bàn. Lực của dây cót giảm dần khi nhả, nhưng bộ thoát và quả lắc giúp bù trừ phần lớn sự thay đổi này.

Cảnh báo an toàn: dây cót đã lên tích trữ năng lượng rất lớn. Tháo bộ máy khi chưa xả cót đúng kỹ thuật có thể gây thương tích nghiêm trọng và làm hỏng bánh răng.
2. Hệ bánh răng truyền động (going train)
Năng lượng từ quả tạ/dây cót được truyền qua một chuỗi bánh răng và bánh răng con (pinion). Tỷ số truyền được tính sao cho trục kim phút quay một vòng mỗi giờ. Một bộ bánh răng phụ phía sau mặt số (motion work) giảm tốc 12:1 để kim giờ quay một vòng trong 12 giờ.
3. Bộ thoát và quả lắc: "trái tim" của đồng hồ
Nếu chỉ có năng lượng và bánh răng, các bánh sẽ quay tít cho tới khi hết năng lượng. Bộ thoát (escapement) cho bánh răng cuối cùng — bánh thoát — quay từng bước một, nhịp theo dao động của quả lắc.
Trong bộ thoát mỏ neo phổ biến nhất:
- Một chi tiết hình mỏ neo gắn với quả lắc, có hai răng chặn (pallet).
- Khi quả lắc lắc sang một bên, một răng chặn nhả bánh thoát, bánh thoát xoay đi một chút rồi bị răng chặn còn lại giữ lại.
- Mỗi lần nhả, răng bánh thoát đẩy nhẹ vào răng chặn, truyền cho quả lắc một xung lực nhỏ để bù phần năng lượng mất do ma sát.
- Tiếng "tích – tắc" chính là tiếng răng bánh thoát chạm vào răng chặn.

Chu kỳ quả lắc phụ thuộc chủ yếu vào chiều dài của nó: quả lắc dài hơn dao động chậm hơn. Vì vậy, vặn đai ốc dưới quả lắc xuống (dài ra) làm đồng hồ chạy chậm lại, vặn lên làm đồng hồ chạy nhanh hơn.
4. Hệ đánh giờ và chuông
Đồng hồ có chuông thường có thêm một hoặc hai hệ bánh răng riêng (cùng nguồn năng lượng riêng): một cho đánh giờ, một cho chuông giai điệu. Hệ chạy giờ "mở khóa" các hệ này đúng lúc.
Đánh giờ bằng đĩa đếm (count wheel)
Một đĩa có các rãnh với khoảng cách khác nhau quyết định số tiếng gõ. Đơn giản, nhưng nếu chỉnh kim sai cách, chuông có thể đánh sai số so với giờ trên mặt số.
Đánh giờ bằng răng cưa (rack and snail)
Một cam hình ốc (snail) gắn với kim giờ quyết định răng cưa (rack) rơi xuống bao xa, từ đó quyết định số tiếng gõ. Hệ này luôn đánh đúng giờ đang chỉ. Bộ máy Comtoise thường dùng hệ răng cưa, và nổi tiếng vì đánh lặp lại giờ sau vài phút.
Giai điệu Westminster
Nhiều đồng hồ treo tường và đồng hồ cây chơi giai điệu Westminster mỗi 15 phút. Giai điệu này có nguồn gốc từ đồng hồ nhà thờ Great St Mary ở Cambridge (1793) và trở nên nổi tiếng thế giới khi được dùng cho tháp đồng hồ Cung điện Westminster (London) từ năm 1859. Một số đồng hồ có thêm giai điệu khác như Whittington hay St. Michael, chọn bằng cần gạt trên mặt số.
Gợi ý khi quan sát bộ máy của bạn
- Đếm lỗ lên dây trên mặt số: 1 lỗ thường là chỉ chạy giờ; 2 lỗ là chạy giờ + đánh giờ; 3 lỗ thường có thêm chuông giai điệu.
- Lắng nghe nhịp: tích – tắc đều là dấu hiệu đồng hồ cân nhịp tốt.
- Ghi lại ký hiệu trên platin trước khi mang đi bảo dưỡng.
Muốn đọc ký hiệu bộ máy? Xem Cách nhận diện đồng hồ cổ. Muốn tìm hiểu lịch sử của bộ thoát? Đọc Từ quả lắc Galileo đến đồng hồ Huygens.
Thư viện ảnh





Nguồn tham khảo
- Wikipedia — Anchor escapement; Striking clock; Westminster Quarters.
- Britten, F. J., Watch and Clock Makers' Handbook (phạm vi công cộng).
- Wikimedia Commons — sơ đồ bộ thoát mỏ neo theo Claudius Saunier (CC0).
#Westminster#bộ máy đồng hồ#bộ thoát mỏ neo#dây cót#hệ chuông#quả lắc
Bài viết liên quan

Từ quả lắc của Galileo đến đồng hồ Huygens: cuộc cách mạng về độ chính xác
Chưa đầy hai thập kỷ giữa thế kỷ XVII, quả lắc đã biến đồng hồ cơ khí từ một cỗ máy sai lệch hàng chục phút mỗi ngày thành dụng cụ đo thời gian đáng tin cậy. Đây là câu chuyện của Galileo, Huygens và những người thợ đã hiện thực hóa ý tưởng.

Trước khi mang đồng hồ cổ đi sửa: những điều nên biết
Một lần sửa chữa tốt có thể giúp đồng hồ chạy thêm hàng chục năm; một lần sửa ẩu có thể làm mất vĩnh viễn giá trị nguyên bản. Đây là những điều nên chuẩn bị và hỏi thợ trước khi giao đồng hồ.

Bảo quản đồng hồ cổ trong khí hậu nóng ẩm Việt Nam
Độ ẩm cao, nồm ẩm mùa xuân, nắng gắt và mối mọt là những kẻ thù lớn của đồng hồ cổ ở Việt Nam. Hướng dẫn thực hành về vị trí đặt, độ ẩm, lên dây, cân nhịp và vận chuyển.