Tạp chí · Thư viện · Cộng đồng sưu tầm đồng hồ cổCửa hàng tiemdoco.com ↗Đăng nhậpĐăng ký
TIỆM ĐỒ CỔTạp chí và Thư viện Đồng hồ cổ Việt Nam
Lịch sử đồng hồ

Từ quả lắc của Galileo đến đồng hồ Huygens: cuộc cách mạng về độ chính xác

Chưa đầy hai thập kỷ giữa thế kỷ XVII, quả lắc đã biến đồng hồ cơ khí từ một cỗ máy sai lệch hàng chục phút mỗi ngày thành dụng cụ đo thời gian đáng tin cậy. Đây là câu chuyện của Galileo, Huygens và những người thợ đã hiện thực hóa ý tưởng.

Bài: Ban biên tập Tiệm Đồ CổXuất bản 4 phút đọc
Bản vẽ thiết kế đồng hồ quả lắc của Galileo Galilei do Vincenzo Viviani thể hiện
Ảnh: Vincenzo Viviani · Wikimedia Commons · Public domain

Mỗi chiếc đồng hồ treo tường quả lắc trong nhà bạn — dù là đồng hồ Pháp, Đức hay một chiếc ODO quen thuộc — đều là hậu duệ của một phát minh ra đời giữa thế kỷ XVII. Trước đó, đồng hồ cơ khí đã tồn tại khoảng ba thế kỷ, nhưng chúng sai lệch đến mức người ta phải chỉnh giờ hằng ngày theo mặt trời. Quả lắc đã thay đổi điều đó.

Đồng hồ trước thời quả lắc

Những chiếc đồng hồ cơ khí đầu tiên ở châu Âu, xuất hiện từ khoảng cuối thế kỷ XIII, điều tiết tốc độ chạy bằng bộ thoát kiểu foliot: một thanh ngang có quả nặng hai đầu, dao động qua lại nhờ cơ cấu verge (trục có hai lá chặn). Tốc độ của foliot phụ thuộc nhiều vào lực kéo từ quả tạ hay dây cót, vào ma sát và vào cách điều chỉnh quả nặng. Kết quả là sai số lớn — nhiều tài liệu lịch sử ước tính ở mức hàng chục phút mỗi ngày đối với đồng hồ thông thường.

Galileo và tính đẳng thời

Theo những câu chuyện được kể lại từ thời ông, Galileo Galilei chú ý rằng một vật dao động trên dây có chu kỳ gần như không đổi dù biên độ dao động lớn hay nhỏ — tính chất gọi là đẳng thời (isochronism). Về sau người ta biết rằng điều này chỉ gần đúng với biên độ nhỏ, nhưng ý tưởng dùng quả lắc làm "nhịp chuẩn" là bước ngoặt.

Bức vẽ ở đầu bài do học trò của ông, Vincenzo Viviani, thể hiện thiết kế đồng hồ quả lắc mà Galileo nghĩ tới vào khoảng năm 1641, khi ông đã cao tuổi và mù lòa. Không có bằng chứng chắc chắn rằng chiếc đồng hồ này từng được hoàn thành trong đời ông.

Dữ kiện và giai thoại: câu chuyện Galileo quan sát chiếc đèn chùm đung đưa trong nhà thờ Pisa rất phổ biến, nhưng nó đến từ tiểu sử do Viviani viết về sau. Các nhà sử học coi đây là giai thoại khó kiểm chứng.

Huygens hiện thực hóa đồng hồ quả lắc

Người biến quả lắc thành một cơ cấu điều tiết thực tế là nhà khoa học Hà Lan Christiaan Huygens. Năm 1656, ông thiết kế đồng hồ quả lắc đầu tiên và năm 1657 nhận đặc quyền (bằng sáng chế) tại Hà Lan; thợ đồng hồ Salomon Coster ở The Hague là người chế tạo những chiếc đầu tiên theo thiết kế của ông.

Hiệu quả là rất lớn. Các tài liệu lịch sử đồng hồ thường nêu rằng sai số của đồng hồ quả lắc đời đầu giảm xuống còn khoảng một phút, rồi vài chục giây mỗi ngày — một bước nhảy về độ chính xác mà trước đó chưa từng có.

Huygens còn nghiên cứu sâu về toán học của dao động. Năm 1673, ông công bố công trình Horologium Oscillatorium, trong đó phân tích quả lắc và đường cong cycloid — một nỗ lực để làm chu kỳ dao động không phụ thuộc vào biên độ.

Bộ thoát mỏ neo và quả lắc dài

Đồng hồ quả lắc đời đầu vẫn dùng bộ thoát verge, buộc quả lắc dao động với biên độ rộng. Khoảng thập niên 1670 ở Anh, bộ thoát mỏ neo (anchor escapement) xuất hiện, cho phép quả lắc dao động với biên độ hẹp hơn nhiều. Việc ai là người phát minh — Robert Hooke hay thợ đồng hồ William Clement — đến nay vẫn được tranh luận.

Bộ thoát mỏ neo mở đường cho quả lắc dài khoảng một mét với chu kỳ mỗi nhịp một giây, và từ đó là đồng hồ cây (longcase) với thân tủ cao để chứa quả lắc. Đây cũng là bộ thoát mà bạn sẽ tìm thấy trong phần lớn đồng hồ treo tường quả lắc thế kỷ XIX – XX. Xem sơ đồ và giải thích chi tiết trong bài Bộ máy đồng hồ quả lắc hoạt động thế nào.

Sơ đồ bộ thoát mỏ neo
Sơ đồ bộ thoát mỏ neo — loại bộ thoát phổ biến nhất trong đồng hồ quả lắcẢnh: Claudius Saunier · Wikimedia Commons · CC0 1.0

Điều này có ý nghĩa gì với người sưu tầm hôm nay?

  • Khi nhìn vào bộ máy một chiếc đồng hồ treo tường, bạn đang nhìn vào giải pháp kỹ thuật đã được hoàn thiện qua hơn ba thế kỷ.
  • Hiểu nguyên lý giúp bạn nhận ra những lỗi thường gặp: đồng hồ chạy "khập khiễng" vì lệch nhịp (out of beat), chạy nhanh/chậm vì chiều dài quả lắc bị chỉnh sai.
  • Lịch sử cũng nhắc chúng ta thận trọng: ngay cả với những phát minh nổi tiếng, vẫn có những điểm các nhà sử học chưa thống nhất. Ở Tiệm Đồ Cổ, chúng tôi luôn tách bạch dữ kiện và giai thoại.

Thư viện ảnh

Nguồn tham khảo

  1. Wikimedia Commons — Galileo pendulum clock 2.png (bản vẽ của Vincenzo Viviani, phạm vi công cộng).
  2. Christiaan Huygens, Horologium Oscillatorium (1673).
  3. Britten, F. J., Old Clocks and Watches and Their Makers (nhiều lần tái bản, phạm vi công cộng).
  4. Wikipedia — Pendulum clock; Anchor escapement.

#Galileo#Huygens#bộ thoát#lịch sử đồng hồ#quả lắc

Bạn có tư liệu hoặc góp ý? Hãy chia sẻ trên diễn đàn hoặc gửi yêu cầu nhận diện đồng hồ. Chúng tôi cập nhật bài viết khi có nguồn đáng tin cậy hơn.

Bài viết liên quan