Đồng hồ cổ Pháp: từ xưởng chế tác Paris đến vùng núi Jura
Đồng hồ cổ Pháp là cả một thế giới: những chiếc pendule đồng mạ vàng của Paris thế kỷ XVIII, bộ máy công nghiệp thế kỷ XIX, đồng hồ cây Comtoise của vùng Franche-Comté và những thương hiệu thế kỷ XX như ODO, Vedette.

Nói đến "đồng hồ cổ Pháp", mỗi người hình dung một thứ khác nhau. Nhà sưu tầm bảo tàng nghĩ tới những chiếc pendule đồng mạ vàng lộng lẫy của Paris thời Louis XV. Người chơi đồng hồ ở Việt Nam thường nghĩ tới đồng hồ treo tường chuông ngân của ODO hay Vedette. Còn ở vùng nông thôn nước Pháp, đó là chiếc Comtoise cao lớn đứng ở góc bếp. Bài viết này đi qua những "vùng đất" chính của đồng hồ Pháp để bạn định vị chiếc đồng hồ mình đang có.
Paris thế kỷ XVIII: đồng hồ như tác phẩm nghệ thuật
Thế kỷ XVIII, Paris là một trong những trung tâm đồng hồ xa xỉ hàng đầu châu Âu. Những tên tuổi như Julien Le Roy và Jean-André Lepaute làm ra những bộ máy được đặt trong vỏ đồng mạ vàng, đá cẩm thạch, sứ — nhiều chiếc nay nằm trong các bảo tàng lớn. Ảnh đầu bài là đồng hồ để lò sưởi của Julien Le Roy (khoảng 1757–1760) tại The Metropolitan Museum of Art.
Điểm quan trọng với người sưu tầm: ở Paris thời kỳ này, người làm bộ máy và người làm vỏ thường là những thợ khác nhau thuộc các nghề khác nhau. Tên khắc trên mặt số hay bộ máy thường là của nhà đồng hồ (horloger), không phải của người đúc và mạ vàng vỏ. Xem thêm bài Khi đồng hồ là tác phẩm điêu khắc.
Thế kỷ XIX: bộ máy Paris và sản xuất quy mô lớn
Sang thế kỷ XIX, sản xuất đồng hồ Pháp chuyển dần sang quy mô công nghiệp. Bộ máy kiểu "Paris" (thường được gọi là mouvement de Paris) với hai platin tròn, chạy dây cót, đánh giờ bằng chuông hoặc gong, được sản xuất với số lượng lớn bởi nhiều xưởng. Tên những hãng như Samuel Marti et Cie hay Japy Frères thường xuất hiện trên platin sau.
Một trung tâm quan trọng khác là Saint-Nicolas-d'Aliermont ở Normandie — nơi làm đồng hồ từ đầu thế kỷ XVIII. Honoré Pons (The Met ghi nhận ông hoạt động khoảng 1807–1850) gắn liền với giai đoạn phát triển công nghiệp đồng hồ ở đây; về sau, hãng Bayard (1867–1989) đưa đồng hồ báo thức của thị trấn đi khắp thế giới.

Franche-Comté và vùng Jura: đồng hồ Comtoise
Ở miền đông nước Pháp, vùng Franche-Comté với các thị trấn trong dãy Jura như Morez, Morbier, Morteau là quê hương của đồng hồ Comtoise (còn gọi là Morbier). Theo nhiều tài liệu, kiểu đồng hồ này được sản xuất từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, ban đầu bởi các gia đình nông dân làm thêm vào mùa đông, về sau thành ngành sản xuất lớn.
Đặc điểm nhận diện Comtoise:
- Bộ máy khung lồng bằng sắt, chạy bằng quả tạ.
- Mặt trang trí đồng dập phía trên mặt số và quả lắc lớn trang trí ở các mẫu thế kỷ XIX.
- Đánh lặp giờ: nhiều chiếc Comtoise đánh lại tiếng giờ sau vài phút.
- Vỏ gỗ thường do thợ mộc địa phương làm, vì vậy cùng một kiểu máy có thể nằm trong những chiếc vỏ rất khác nhau.
Một chiếc Comtoise treo tường thập niên 1830 tại Vorarlberg Museum (Áo) — được một lao động thời vụ mang từ vùng Jura về — cho thấy dòng đồng hồ này lưu hành rộng ra ngoài nước Pháp. Bạn có thể xem hồ sơ TDC-0012 và TDC-0002 trong thư viện.
Thế kỷ XX: ODO, Vedette và đồng hồ chuông treo tường
Cũng từ vùng Jura, thế kỷ XX chứng kiến sự phổ biến của những chiếc đồng hồ treo tường có chuông — loại đồng hồ người Việt gọi thân mật là "đồng hồ Pháp". ODO (vùng Morez – Morbier) và Vedette là hai thương hiệu được người chơi Việt Nam nhắc tới nhiều nhất. Lịch sử của cả hai đều còn những điểm tư liệu chưa thống nhất; chúng tôi tóm tắt trong hồ sơ thương hiệu ODO và Vedette.
Gợi ý nhận biết nhanh
| Bạn thấy… | Có thể là… | Cần kiểm tra thêm |
|---|---|---|
| Vỏ đồng mạ vàng, tượng điêu khắc, mặt số men | Pendule Paris thế kỷ XVIII – XIX | Tên trên mặt số/máy, dấu hiệu máy thay thế |
| Platin tròn, dấu hãng và huy chương triển lãm | Bộ máy Paris thế kỷ XIX | Tên hãng, số máy |
| Thân tủ đứng, quả lắc lớn trang trí, khung máy sắt | Comtoise | Tên trên mặt số, kiểu mặt trang trí |
| Đồng hồ treo tường gỗ, nhiều thanh chuông, chữ ODO/Vedette | Đồng hồ chuông Pháp thế kỷ XX | Platin máy, độ khớp giữa mặt số – máy – vỏ |
Bạn vẫn chưa chắc chiếc đồng hồ của mình thuộc nhóm nào? Hãy đăng ảnh trong diễn đàn Đồng hồ cổ Pháp hoặc gửi cho chúng tôi qua dịch vụ nhận diện.
Thư viện ảnh






Nguồn tham khảo
- The Metropolitan Museum of Art — Mantel clock, Julien Le Roy, 1991.8; Pendule Uranie, Jean-André Lepaute, 29.180.2; Mantel clock, Honoré Pons, 1999.253.
- Musée de l'Horlogerie de Saint-Nicolas-d'Aliermont — giới thiệu lịch sử ngành đồng hồ của thị trấn (Bayard 1867–1989).
- Vorarlberg Museum — Comtoise-Wanduhr, thập niên 1830 (ảnh của Andreas Praefcke trên Wikimedia Commons).
- Wikipedia — Comtoise clock.
#Comtoise#Morbier#ODO#Paris#Saint-Nicolas-d'Aliermont#Vedette#đồng hồ cổ Pháp
Bài viết liên quan

Khi đồng hồ là tác phẩm điêu khắc: nghệ thuật vỏ đồng mạ vàng Paris thế kỷ XVIII
Ở Paris thế kỷ XVIII, chiếc đồng hồ đặt trên lò sưởi là nơi gặp gỡ của nhà đồng hồ, nhà điêu khắc, thợ đúc đồng, thợ mạ vàng và thợ men. Đọc một chiếc pendule là đọc cả một mạng lưới nghề thủ công.

Đồng hồ cổ Đức: Rừng Đen, Schramberg và một nền công nghiệp đồng hồ
Từ những chiếc đồng hồ bánh gỗ của nông dân vùng Rừng Đen đến các nhà máy khổng lồ ở Schramberg và Gosheim, nước Đức đã sản xuất phần lớn những chiếc đồng hồ treo tường, đồng hồ báo thức và bộ máy chuông mà người sưu tầm gặp ngày nay.

Trước khi mang đồng hồ cổ đi sửa: những điều nên biết
Một lần sửa chữa tốt có thể giúp đồng hồ chạy thêm hàng chục năm; một lần sửa ẩu có thể làm mất vĩnh viễn giá trị nguyên bản. Đây là những điều nên chuẩn bị và hỏi thợ trước khi giao đồng hồ.